آسیت را تجمع آب در حفره شكمی توصیف كرده‌اند و علت آن نیاز به تأمین اكسیژن بالا جهت بافتها عنوان شده است. این عارضه بیشتر در جوجه خروس‌های در حال رشد بویژه در مناطقی كه ارتفاع آن زیاد است و در مناطقی كه استرس سرمایی وجود دارد دیده می‌شود. در شدیدترین حالت تا 25% مرگ و میر نیز دیده شده است. هرچند مرگ و میر رایج در این بیماری 12-5 درصد می‌باشد. نیاز جوجه‌های گوشتی به اكسیژن زیاد به دلیل فرآیند متابولیكی سوخت و ساز بدن آنها می‌باشد. در شرایطی كه رشد خیلی سریع باشد و در صورتی كه هوا خیلی سرد باشد لازم است كه شش‌ها اكسیژن بیشتری در اختیار خون قرار دهند. در مناطق مرتفع فشار اكسیژن كمتری در هوای دم وجود دارد و در شرایطی كه متابولسیم بدن بالاست لازم است خون بیشتری به شش فرستاده شود و در نتیجه فشار زیادی به بطن راست پرنده وارد می‌شود. در شرایط طبیعی بطن راست نسبتاً كوچك می‌باشد ولی در شرایط آسیت بطن راست بزرگ و متسع شده و اندازه آن دو برابر می‌شود. آسیت عمدتاً در اثر كمبود اكسیژن ایجاد می‌شود و در مطالعاتی كه بر روی لاشه طیور مرده انجام گرفته وجود مایع در حفره بطنی به راحتی قابل تشخیص است همچنین بزرگ شدن بیش از اندازه بطن راست، بزرگ شدن دهلیزها، پرخون شدن شش‌ها حیز وادم) به خوبی قابل تشخیص است. شش‌ها ممكن است توسط آلودگی‌های محیطی یا عفونت‌های دستگاه تنفسی آسیب دیده و این موضوع باعث تشدید بیماری می‌شود. پرندگان مبتلا از نظر میزان گلبولهای قرمز خون بالا می‌باشد فشار سرخرگ شش ممكن است دو برابر گردد پرندگانی كه توسط آسیت می‌میرند معمولاً لاشه آنها كوچكتر از لاشه پرندگانی است كه در اثر بیماری تلف شده‌اند مشكل آسیت در جوجه‌های گوشتی به این دلیل است كه حجم شش‌های جوجه‌های گوشتی نسبت به وزن بدن و نیازهای متابولیكی آنها كوچك می‌باشد.

تردیدی وجود ندارد كه میزان رشد یك عامل مهم در نیاز به اكسیژن می‌باشد و خود می‌تواند به طور بالقوه منجر به بروز آسیت شوند. Owen و همكاران اختلاف فاحشی را در وزن پرندگان مبتلا به آسیت و پرندگان سالم مشاهده كردند و در این حالت پرندگان مبتلا به آسیت كوچكتر بودند و ظاهراً این در تفاوت مربوط به این واقعیت است كه رشد سریع مشكل فیزیولوژی قلب را تشدید می‌كند و در نتیجه بروز آسیت را تشدید و باعث كاهش رشد و در نهایت، مرگ می‌شود. اندازه متابولیكی بدن بیشتر از اندازه واقعی بدن در ارتباط با اختلالات متابولیكی قابل بحث است. تركیب بدن عامل دیگری است كه بر میزان نیاز به اكسیژن تأثیر می‌گذارد و در نتیجه منجر به بروز آسیت می‌شود به این معنی كه نیاز به اكسیژن جهت متابولیسم چربی با نیاز متابولیسم پروتئین با هم متفاوت می‌باشند. نیاز به اكسیژن برای متابولیسم ازت و پروتئین نسبت به چربی بالا است.

بدن طیور عمدتاً از ماهیچه تشكیل شده است ولی 80% آن آب است ولی بافت چربی 90% چربی دارد و بنابراین نیاز به اكسیژن طبیعتاً بالا است افزایش چربی بدن در پرندگان منجر به افزایش معنی‌داری در نیاز به اكسیژن جهت متابولیسم آن می‌شود.

2- ارتفاز آنجا كه با افزایش ارتفاع فشار اكسیژن كاهش می‌یابد بنابراین تنش شدیدتری به سیستم قلبی ریوی زمانی كه میزان اكسیژن در برونش‌ها كاهش می‌یابد وارد می‌گردد، با افزایش ارتفاع افزایش چشمگیری در بروز آسیت دیده می‌شود در ارتفاع بالای 100 متر افزایش در اندازه بطن راست و میزان RBC و هماتوكریت دیده می‌شود كه خود میزان بروز آسیت را افزایش می‌دهد.

3- محیدرجه حرارت محیط بر تقاضای اكسیژن توسط پرنده مؤثر هستند و آلاینده‌های محیطی دارای اثرات منفی بر ساختمان ریوی می‌باشد.

در سالن‌های پرورش طیور سطح آمونیاك با افزایش سن پرنده افزایش می‌یابد و شاید یكی از دلایلی كه میزان وقوع آسیت با افزایش سن بیشتر می‌گردد همین عامل باشد و همچنین استفاده مجدد از بستر سطح آمونیاك را به سرعت افزایش می‌دهد. درجه حرارت پایینی نیز اغلب مشكل‌زا است. به دلیل این كه در درجه حرارت پایین میزان خوراك مصرفی افزایش می‌یابد ولی میزان رشد بسیار ناچیز است. در درجه حرارت بالا نیز به دلیل له‌له‌زدن⁽¹⁾ پرنده اكسیژن بیشتری مورد نیاز است و این عامل باعث كاهش رشد می‌شود در شرایط تجاری درجه حرارت پایین محیطی مهمترین عامل در بروز آسیت می‌باشد به عنوان مثال در درجه حرارت 10 درجه سانتی‌گراد نسبت به 26 درجه سانتی‌گراد نیاز پرنده به اكسیژن تقریباً دو برابر می‌شود. نیاز اكسیژن در زمانی كه میزان مصرف غذا بالا است و نیاز متابولیكی نیز بالا می‌باشد دو برابر می‌گردد و پرندگانی كه در ارتفاعات بالا نگهداری می‌شوند غالباً با درجه حرارت پایین شبانه روبرو می‌گردند كه خود منجر به بروز آسیت می‌شود Scheel و همكاران عنوان كردند كه لاین‌های ژنتیكی كه از نظر ابتلا به آسیت حساس می‌باشند تولید هورمون تیورئید در آنها محدود می‌گردد بویژه زمانی كه درجه حرارت محیطی پایین می‌باشد. كاهش فعالیت غده تیورئید منجر به كمبود اكسیژن و در نتیجه بروز آسیت می‌شود.

هرگونه عفونت و یا آلودگی كه بر عملكرد شش و قلب تأثیر گذارد منجر به بروز آسیت می‌شود و از آنجا كه عفونت‌های شدید ویروسی باعث تخریب ساختار شش می‌گردد اغلب منجر به كاهش میزان رشد می‌شود. تحت شرایط تجاری عفونت‌های آسپرژیلوس بیشترین مشكل را ایجاد می‌نماید.

رابطه ژنتیك و بروز آسیت و نارسایی قلبی احتمالاً مربوط به میزان رشد می‌باشد اگرچه Scheel و همكاران عنوان كردند كه سویه‌های جدید جوجه‌های گوشتی كه جهت رشد سریع انتخاب شده‌اند قادر نیستند كه حجم زیادی از اكسیژن را مصرف كنند. این محققین اعلام كردند كه پرندگانی كه صفات افزایش رشد و ضریب تبدیل غذایی آنها بهبود یافته است به آسیت بیشتر حساس هستند متأسفانه طراحی این انتخاب درست نبوده است چون كاملاً واضح است كه افزایش میزان رشد وقوع آسیت را افزایش می‌دهد. همچنین جوجه‌هائی كه دارای رشد سریعی هستند اگر در درجه حرارت پایین محیطی پرورش یابند وقوع آسیت در آنها افزایش می‌یابد. همچنین محققین به این نتیجه رسیده‌اند كه جوجه‌های گوشتی كه از تخم‌مرغ حاصله از مرغان جوان هچ می‌گردند نسبت به جوجه‌هایی كه از تخم‌مرغ‌های حاصله از مرغان مادر مسن هچ می‌شوند بیشتر در معرض ابتلا به آسیت می‌باشند به دلیل این كه جوجه‌هائی كه از تخم‌مرغ مادران جوان هچ می‌شوند جثه‌ای كوچكتر دارند. لذا شش‌های آنها كوچك بوده و نسبت به آسیت حساس می‌باشند.

تركیب جیره غذایی و یا سیستم غذا رسانی نقش مهمی در بروز آسیت می‌تواند داشته باشد در بیشتر موارد تغییر در برنامه غذایی به دلیل تغییر در میزان رشد در بروز آسیت تأثیر می‌گذارد. علاوه بر این سطح مواد مغذی جیره و همچنین توازن الكترولیت و آب و سطح مناسب سدیم جیره باید درنظرگرفته شود بروز آسیت در جوجه‌های گوشتی كه سطح بالایی سدیم دریافت می‌كنند بیشتر است. علاوه بر سدیم جیره باید به سدیم موجود در آب آشامیدنی نیز توجه شود. چون سدیم موجود در آب آشامیدنی باعث افزایش حجم خون می‌شود. همچنین آسیت به طور ثانویه ممكن است به دلیل ریكستز نیز بوجود آید به دلیل نقص در ساختار قفسه سینه. julian و همكاران مشاهده كردند كه جوجه‌های گوشتی از جیره‌ای كه از نظر فسفر كمبود شدید داشت تغذیه شدند ریكتنر را از خود نشان دادند در این جوجه‌ها علائمی از افزایش میزان تنفس دیده می‌شد و لذا سطح CO₂ سرخرگی افزایش یافت و سطح O₂ سرخرگی كاهش یافت و این پرندگان علائمی از نارسایی قلبی- عروقی را از خود نشان دادند و لذا در اثر ابتلا به آسیت مُردند.

تراكم موادغذایی و محدودیت غذایی نیز می‌تواند منجر به بروز آسیت شود. آسیت در بیشتر مواقع زمانی كه از جیره‌های حاوی سطوح بالای انرژی استفاده شود دیده می‌شود مخصوصاً زمانی كه جیره به شكل پلت باشد همچنین تغییر جیره از جیره آغازین به جیره رشد اگر از نظر انرژی با هم تفاوت زیادی داشته باشند دیده می‌شود.

juiian و همكاران در تحقیقی مشاهده كردند كه جوجه‌هایی كه از جیره حاوی Kcal/Kg3100 انرژی متابولیسمی دریافت كرده بودند نسبت به جوجه‌هایی كه Kcal/Kg2700 انرژی قابل متابولیسم دریافت كرده بودند بزرگ شدن بطن راست دیده می‌شد. علاوه بر این نسبت انرژی به پروتئین و میزان چربی جیره نیز در بروز آسیت موثر می‌باشند. البته محققین به این نتیجه رسیده‌‌اند كه میزان چربی جیره تأثیر كمی بر بروز آسیت دارد ولی سطح انرژی به پروتئین از عوامل مؤثر در بروز آسیت می‌باشد.

تراكم مواد مغذی و تركیبات جیره بر بروز آسیت :

عامل دیگری كه در برنامه غذایی جهت جلوگیری از آسیت باید به آن توجه داشت توازن مقدار پروتئنی جیره می‌باشد همانطور كه می‌دانیم پروتئین خام منبع اسیدهای آمینه می‌باشد و اگر میزان پروتئین و اسید آمینه بیش از نیاز پرنده باشد باید ازت اضافی از بدن خارج شود و جهت آمین زدائی ما احتیاج به اكسیژن بیشتری خواهیم داشت و همین عامل بروز آسیت را افزایش می‌دهد.

درمان وبه نظر می‌رسد هیچگونه درمان مؤثری در بیماری آسیت وجود ندارد و پرندگانی كه علائم آسیت را نشان می‌دهند به سرعت می‌میرند. البته توسط رژیمهای غذایی می‌توان از بروز آسیت و نارسایی بطن راست جلوگیری نمود. اگرچه این روش‌ها منجر به كاهش میزان رشد می‌شوند و لذا اقتصادی بودن این روشها در هر منطقه‌ای باید جداگانه محاسبه شود. لذا توصیه می‌شود درجه حرارت سالن در حد مطلوب نگاه داشته شود این مسئله بویژه در دو هفته اول بسیار مهم می‌باشد زمانی كه جوجه‌ها به سرماخوردگی بسیار حساس هستند درجه حرارت محیطی بویژه برای پرندگانی كه دارای پر كمی می‌باشند و پوشش بدنی آنها ضعیف است بسیار مؤثر می‌باشد. آلودگی نیز شش‌ها را اذیت كرده و به آنها آسیب می‌رساند و لذا منجر به بروز آسیت می‌شود مهمترین آلوده‌كننده‌ها گرد و غبار و آمونیاك می‌باشند اگر سطح آمونیاك در حدی باشد كه انسان به راحتی بتواند آن را تشخیص دهد لذا در این سطح شش‌ها آسیب خواهند دید. مدیریت بستر، مدیریت آبخوری مهمترین عواملی هستند كه بر سطح آمونیاك مؤثر می‌باشد جریان مناسب هوا در اطراف پرنده لازم می‌باشد و باید كنترل شود.

همچنین بیماری و حساسیت ناشی از تزریق واكسن‌ها نیز می‌تواند بر روی سیستم تنفس اثر گذارد و منجر به بروز آسیت گردد. كنترل بهداشت مرغداری بیسار مهم است و مهمترین عامل جیره و برنامه غذایی می‌باشد آسیت را می‌توان توسط اعمال محدودیت غذایی یا استفاده از تراكم پایین مواد مغذی در جیره كاهش داد. البته باید همواره یك توازن اقتصادی مابین كاهش مرگ و میر در اثر شیوع بیماری آسیت و كاهش میزان رشد هر گله برقرار شود. براساس یك قانون پذیرفته شده 10% كاهش مرگ و میر برابر است با 10% كاهش رشد در هر گله، در شرایط عملی كاهش 10% مرگ و میر باید كمتر از 10% كاهش وزن ایجاد نماید تا مدیریت یك سیستم اقتصادی شود. باید توجه به برنامه غذایی و جیره‌های داده شده می‌توان میزان بروز آسیت را به حداقل رساند.

1- جیره‌هایی با انرژی پایین در طی دوران پرورش :

جیره آغازین (Starter) با انرژی Kcal/Kg 2850

جیره رشد (Grower) Kcal/Kg 2950

جیره پایانی (Finisher) Kcal/Kg 3100

2- از جیره‌های آردی (mash) به جای جیره پلت استفاده كنید. البته استفاده مطلق از جیره آردی خوب نمی‌باشد چون ریخت و پاش در این روش زیاد می‌باشد.

3- برنامه غذایی یك روز درمیان را در 20-7 روزگی درنظربگیرید زمانی كه سطح آسیت در گله شما بالا باشد مدت محدودیت غذایی را طولانی كنید مدیریت آب نیز در این سیستم بسیار حساس است.

4- زمان خوردن غذا را محدود كنید و به مدت 10-8 ساعت غذا دراختیار پرنده قرار دهید و میزان آب را جهت جلوگیری از رطوبت بستر كنترل كنید.

5- آلودگی سموم را در خوراك‌ها به حداقل برسانید.

6- سدیم جیره را مطابق با نیاز پرنده برآورد سازید.

علاوه بر این برنامه نورد دهی متناوب به خاطر كاهش سرعت متابولیكی و در نتیجه نیاز كمتر به اكسیژن به طور موفقیت‌آمیزی در كاهش شیوع آسیت به كار گرفته شده است. اگر چه این محدودیت ممكن است سبب كند شدن رشد سوماتیكی شود اما چون مانع رشد اعضایی چون دستگاه قلبی- ششی و كلیوی می‌شود ممكن است طیور را قادر سازد كه با دستگاه قلبی و تنفسی قویتر وارد مرحله رشد و پایانی شوند. علاوه بر راه‌حلهای كوتاه مدت گفته شده در دراز مدت نیز باید راه‌حل متناسبی انتخاب گردد راه‌حل دراز مدت برای كاهش شیوع عارضه آسیت اصلاح مقاومت به آسیت است، صفتی كه می‌تواند در موازات با صفات مطلوب دیگر اصلاح شود. چون همبستگی مثبتی بین هماتوكریت و شیوع آسیت وجود دارد می‌توان از روی میزان هماتوكریت جوجه‌های مقاوم به آسیت را از طریق برنامه‌های اصلاح نژادی انتخاب كرد.

 

 

 

Refrence :

Shloberg, A., Zodikov, I., Beheim, 2002.

The Effects of poorventilation, Low tem peruture, type of feed and scx of bird on the development of ascites in broilers. phislopatho; Logical factors. Avian plthol. 21: 36-382.

تاریخ درج مقاله: 13/10/1388