چکیده: یكی از سمی ترین مواد ساخته شده به دست انسان دی اكسین ها می باشند. دی اكسین ها موادی بسیار پایدار بوده و به كندی در طبیعت از بین می روند. در صورت انتشار در هوا، این تركیب در نهایت وارد چرخه ی غذایی حیوانات شده و در بافت های چربی آنها ذخیره می شود و انسانها با مصرف این چربی ها آلوده می شوند(4). بنابراین بایستی سعی كرد كه از آلودگی محیط زیست و مواد غذایی و در نهایت تماس انسان با این مواد سمی  جلوگیری گردد. متأسفانه مداوایی برای درمان مرغ مریض وجود ندارد و در حال حاضر تنها راه ممكن، جلوگیری   از استفاده مواد آلوده خوراكی و قرار گرفتن پرندگان در خاك آلوده در سیستم پرورش آزاد می باشد(15).

 كلمات كلیدی: دی اكسین ها، تخم مرغ، خوراك طیور، خسارت.

 

مقدمه:

حدود40 سال از كشف تركیبات دی اكسین، به عنوان سمی ترین تركیب ساخته شده به دست بشر می گذرد اما پیشرفت های چشمگیری برای مصونیت جوامع انسانی از آلودگی به این تركیبات رخ نداده است(1).

دی اكسین ها تركیباتی سمی و پایدار هستند كه در مقادیری ناچیز موجب مرگ دام و انسان می شوند. در سال1999 در كشور بلژیك آلودگی خوراك دام ها ناشی از وجود دی اكسین پیش آمد. بطوری كه مسؤولین امور دام كشور بلژیك دستور به لغو فروش گوشت مرغ و ماكیان و تخم مرغ به سایر كشورها و منع صادرات تولیدات لبنی را دادند و در نهایت بیش از 2% تولید تخم مرغ سالیانه این كشور از چرخه ی غذایی حذف گردید(8).دی اكسین از راه مواد غذایی مانند شیر، كره، نان و شیشه ی شیر نوزادان وارد بدن انسان می شود. بر اساس گزارشات متخصصین ایالات متحده، بیش از 80% دی اكسین بر اثر سوزاندن ضایعات و زباله های خانگی و بیمارستانها حاصل می شود(5). این مقاله به منظور آشنایی با خطراتی كه این ماده ی سمی در محیط پرورش و خوراك طیور می تواند ایجاد كند متمركز كرده است تا راهكاری برای كاستن آلودگی گوشت مرغ و تخم مرغ ارائه گردد.
سمیت دی اكسین ها:

پایداری و سمیت ایزومرهای دی اكسینی بسته به ساختار آنهاست. بر اساس تعداد اتم كلر و نحوه ی قرارگیری اتمهای كلر بر روی حلقه ی بنزنی سمیت متفاوتی دارند(10).TCDD  بیشترین سمیت را در بین دی اكسین ها دارا بوده و ارزش یكTEF را برای آن اختصاص داده اند و سمیت سایر ایزومرهای دی اكسین را بر اساس همین ارزش می سنجند(7).

این سم در بدن تجمع كرده و برای پاك كردن بدن از نیمی از این سم به20 سال زمان نیاز است(11). با وجودی كه چربی طیور نسبت به چربی دام های دیگر مانند نشخواركنندگان، مقادیر كمتری از دی اكسین و شبه دی اكسین ها را دارا می باشد، اما به علت مصرف بالای گوشت مرغ و تخم مرغ در سبد غذایی روزانه خطرات  ناشی از مسمومیت و بیماری آن را نمی توان مورد توجه قرار نداد(12).

 

مقایسه مقادیر محاسبه شده درجه سمیت دی اكسین و فوران تولیدات دامی بر اساس وزن چربی در هر واحد خوراك(ppt)بر حسبTEQs.

 

	Fiedler(1997) MS,U.S	Schecter(1997) Across U.S	Furst(1990) Germany	Malisch(1998) Germany	Theelen(1993) Netherlands
Beef	0.77(0.67)*	2.16(1.90)	2.53(1.69)	-0.71	1.75
Pork	0.75(0.74)	2.61(2.29)	0.64(0.4)	-0.31	0.43
Chicken	0.78(0.70)	3.90(3.0)	1.89(1.41)	-0.62	1.65
Dairy	0.96(0.77)	2.69(2.15)	1.69(1.32)	0.80(0.690)	1.59
Eggs	0.29(0.23)	2.11(2.11)		2.38(2.10)	2
Farm-raised fish	27.1(20.5)			7.44
Other fish	19.4(15.6)	18.17(15.88)	19.26 (14.87)	37.54	19.23
Vegetable products		2.78(2.21) vegan diet	>0.6(<0.4) salad oil		(0.02)vegetable oils
Non-detects	=LOQ/2	=LOD/2	=LOD	Not reported	Not reported

^* اعداد داخل پرانتز ارزش های اصلی محاسبه شده بر حسبTEFsمی باشند.

  

خسارات دی اكسین در صنعت پرورش طیور

از آنجا كه بیشتر منابع تولیدی دی اكسین گسترده و غیر قابل كنترل است، وجود این تركیبات سمی در تولیدات طیور و فرآورده های حاصل از آن بسیار محتمل به نظر می رسد. تولید دی اكسین بدست بشر، پیوسته مقادیر  قابل توجهی از این ماده ی بسیار سمی را در چرخه ی غذایی دام و طیور قرار داده و اقدامات انجام گرفته تا كنون  بیشتر جنبه ی كاهش غلظت این ماده در خوراك و غذا بوده است(13).

بررسی ها بر روی نمونه هایی از تخم مرغهای تولیدی در مزارع آلوده و مكان های انتشار دی اكسین، وجود مواد سرطان زا را در تخم مرغ تأیید می نماید(9). به نظر می رسد كه سم موجود در تولیدات طیور بیشتر از طریق دود حاصل از كوره های سوزاندن لاشه ی حیوانات و زباله های خانگی منتشر می گردد(6). خوراك طیور نیز ممكن است به دلیل آلوده بودن خاك مزارع تولید كننده ی خوراك دام، حاوی غلظت های متفاوتی از این ماده ی سمی باشد. سطوح بالایی از دی اكسین در مزارع پرورش مرغ تخمگذار در چند ایالت آلمان مشاهده شده است(14).  تخم مرغ های بدست آمده از مرغ های پرورش یافته در محیط آزاد، بیشتر از مرغ های داخل قفس دی اكسین دارند(15).

مصرف گوشت و تخم مرغ آلوده، در بافت های چربی بدن انسان تجمع می یابد و عوارضی چون سرطان، ناهنجاریهای تولید مثلی و نقص ژنتیكی را بوجود می آورد. دی اكسین از لحاظ بروز بیماری در صنعت پرورش طیور خسارت اقتصادی بر جای نمی گذارد ولی به دلیل انتقال سم دی اكسین از دام به انسان به ناچار می بایست تخم مرغ های آلوده را از بازار جمع آوری نمود. اخیراً مشخص شده استPCBs در سطح سلول گیرنده های اختصاصی برای تركیبات كلرینه دی اكسین وجود دارند و از طریق انتقال به داخل سلول موجب نقص ژنی، موتاسیون، دفرمه شدن جنین و بیماریهای ژنتیكی می گردد(14). بنابراین برای كنترل چنین وضعیتی، پرورش دهندگان طیور در اغلب كشورهای صنعتی باید تولیدات خود را از چرخه ی غذایی حذف كرده و اقداماتی برای كاهش غلظت تركیبات دی اكسین در مزرعه ی خود انجام دهند.

 

پیشنهادات

برای جلوگیری از آلودگی خوراك طیور، كه در نهایت موجب آلودگی تولیدات و فرآورده های آنها می شود، می بایست منابع آلودگی را از میان برداشت. بدین لحاط لازم است خوراك های آلوده و در صورت سیستم پرورش آزاد، خاك محوطه ی جایگاه پرورش را مورد بررسی و شناسایی قرار داد.

ایجاد مراكز تحقیقاتی در كشور به منظور انجام نمونه گیری از تخم مرغ و خوراك مورد استفاده و حتی گوشت طیور و تعیین میزان آلودگی، می تواند در تصمیم گیری و برنامه ریزی در خصوص كاستن مواد دی اكسین در محیط پرورش مؤثر باشد(1).

نسبت چربی حیوانی به چربی با منشأ گیاهی در جیره های مرغ های گوشتی و تخمگذار را باید كاهش داد(1). مصرف ماهی بدون چربی، گوشت لخت، گوشت طیور فاقد پوست و كاهش استفاده از روغن در تهیه ی تخم مرغ   و استفاده از تخم مرغ آب پز و تهیه شده در فر، راهكارهای مهم دیگری برای به حداقل رساندن خسارت ناشی از دی اكسین ها می باشند(1).

 

منابع

1.     نورمحمدی،ر. حسینی،س.م. افضلی،ن. 1383. بررسی بحران دی اكسین در تولیدات دامی. سومین همایش علمی پژوهشی دانشجویان علوم كشاورزی و منابع طبیعی سراسر كشور- 1و2 دیماه 1383. دانشگاه بیرجند.

      2.         Anderson, D.R. and Fisher, R. (2002). Sources of dioxins in the United Kingdom:the steel industry and other sources. Chemosphere.46, 371-381.

      3.         Deming MS, Tauxe RV, Blake PA, Dixon SE, Fowler BS, Jones TS, Patton CM, Sikes RO. Campylobacter enteritis at a university: transmission from eating chicken and from cats. Am J Epidemiol 1987;126:526-34.

      4.         Erickson BE. Dioxin food crisis in Belgium. Anal Chem 1999;71:541 A-3.

      5.         European Commission. (2001). Council Regulation (EC) NO 2375/2001 of 29 November 2001 amending Commission Regulation (EC) no 466/2001 setting maximum levels for certain contaminants in foodstuffs. Official Jurnal of the European Communities, L 321, 6 December 2001, 1-5.

       6.         MAFF (1998) National Food Survey 1997: annual report on food expenditure, consumption and nutrient intakes. The Stationery Office.

       7.         Ministry of Agriculture, Fisheries and Food. (1977). Dioxins and polycholorinated biphenyls and foods and human milk. Food Surveillance Information Sheet, 105.

       8.         Ministry of Agriculture, Fisheries and Food. (1984). Household Food Consumption and Expenditure 1982- Annual Report of the National Food Survey Committee. HMSO.

 9.         United Nations Enviroment Programme. (2001). Stockholm Convention on Persistent Enviromental Pollutants.

       10.       Van Bellegem L. The chicken and the egg after the dioxin crisis. Internal communications VLAM (Flanders Agricultural Marketing Board), June 2000.

       11.       Van Larebeke N, Hens L, Schepens P, Covaci A, Baeyens J, etal. The Belgian PCB and dioxin incident of January-June 1999:exposure data and potential impact on health. Environ Health Perspect 2001;109:265-73.

       12.       Van Oyen H. Dioxin in feed and food: is public health running behind? J Epidemiol Community Health 1999;53:744-5.

       13.       Vanhoutte P, Paque L. Parliamentary investigations into the Belgian meat, dairy and egg production and into the poltical responsibilities in the light of the dioxin crisis. Brussels: Belgian Parliament; March 3, 2000; document no. 50, 0018/007.

            14.       www.bbcnews.com/BBC NEWS Science-Nature Dioxin found in German eggs.htm.Monday, 17 January, 2005.

           15.       www.bbcnews.com/BBC NEWS WALES Cancer link chemicals in farm’s eggs .htm . Thursday, 21 June, 2001.

تاریخ درج مقاله: 28/4/1388